powrót do strony modelarskiej

Piotr Kasprzyk - Aeroklub Wrocławski, Przewodniczący Komisji Rewizyjnej

(Autor jest także doktorantem na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego oraz aplikantem Sądu Okręgowego we Wrocławiu)  

KILKA UWAG PRZED ZJAZDEM KRAJOWYM AEROKLUBU POLSKIEGO.

Zbliżające się obrady Zjazdu Krajowego Aeroklubu Polskiego zapowiadają się "rewolucyjnie", przynajmniej jeżeli chodzi o atmosferę, jaka będzie na nim panowała. Ważne jest jednak to, aby każda decyzja, jaka zostanie podjęta wolą większości delegatów, została następnie "wyrażona" w sposób odpowiadający porządkowi prawnemu. Bolesny przykład związany z odmową rejestracji AP jako organizacji pożytku publicznego świadczy o tym, że zmiany nieprzygotowane, nie odniosą zamierzonych skutków.

I. Aeroklub Polski jako polski związek sportowy.

Na wstępie przypomnieć trzeba, iż rządowe projekty ustaw o sporcie oraz o Centralnym Urzędzie Sportu są tylko projektami i to będącymi dopiero na etapie konsultacji międzyresortowych. Dopóki więc projekty te nie trafią pod obrady Sejmu, nie sposób opierać się na niech przy dyskutowaniu nad statusem AP. Zresztą biorąc pod uwagę obecną sytuację polityczną (planowana dymisja rządu, wybory) można założyć, iż projektowane regulacje jeszcze przez dłuższy czas pozostaną w sferze "prac legislacyjnych". Oczywiście warto się w prace te włączyć, np. na etapie konsultacji społecznych, jednak przy dyskusji nad statusem AP jako związku sportowego konieczne jest sięganie do obowiązujących przepisów, tj ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej [1] .

Dotychczasowa struktura AP uniemożliwia uzyskanie statusu polskiego związku sportowego, gdyż zgodnie z przepisami powołanej ustawy polski związek sportowy (tj. związek sportowy o zasięgu ogólnopolskim, działający tylko w jednej dyscyplinie lub dziedzinie sportu) jest rodzajem zrzeszenia organizacji sportowych. Związek sportowy może być zawiązany tylko przez kluby sportowe lub związki takich klubów. Klub sportowy może zaś działać wyłącznie w formie stowarzyszenia kultury fizycznej lub sportowej spółki akcyjnej.

Nie trzeba chyba przekonywać, że ani AP, ani aerokluby regionalne nie mogą być uznane za kluby sportowe w rozumieniu ustawy o kulturze fizycznej. To zaś powoduje, iż nie jest możliwe, aby w oparciu o AP było utworzyć polski związek sportowy działający w dziedzinie sportów lotniczych, ani w ogóle jakikolwiek związek sportowy.

Powyższa sytuacja jest wysoce niekorzystna, gdyż AP nie mając statusu związku sportowego faktycznie nie może prowadzić czy organizować rywalizacji sportowej w lotnictwie zgodnie z wymogami ustawy o kulturze fizycznej.

Ponieważ nie doszło do zmian struktury AP, które umożliwiałyby uzyskanie statusu związku sportowego, a powyższy problem wymagał rozwiązania, zdecydowano się na interwencję ustawodawczą. W komisyjnym projekcie ustawy o zmianie ustawy o kulturze fizycznej [2] zaproponowano wprowadzenie art. 10 a, zgodnie z którym (ust 1) "Status polskiego związku sportowego posiada także ogólnokrajowe stowarzyszenie działające w dyscyplinie wędkarstwa sportowego oraz ogólnokrajowe stowarzyszenie działające w dziedzinie sportów lotniczych". Tak więc przewiduje się, iż status polskiego związku sportowego może uzyskać z mocy ustawy Aeroklub Polski.

Rozwiązanie powyższe zostało przyjęte w głosowaniu sejmowym, nie zakwestionowano go również w trakcie prac senackich. Można więc przyjąć, że wkrótce rozwiązanie to stanie się częścią obowiązującego prawa. Jednak należy zwrócić uwagę na zagrożenia i problemy, jakie niesie ono ze sobą dla AP.

Sprzeczność z Konstytucją.

Już na etapie prac komisji sejmowej zwrócono uwagę, iż rozwiązanie dopuszczające wyjątek dla dwóch organizacji (PZW i AP) łamie konstytucyjną zasadę wobec prawa, gdyż w sposób nieuzasadniony nadaje status polskiego związku sportowego organizacjom, które nie spełniają wymogów stawianym innym podmiotom. Wystarczy w tym miejscu odesłać do opinii rządowej do projektu ustawy [3] , w której wprost napisano, że "odnosząc się do propozycji regulacji ... dotyczącej ogólnopolskich stowarzyszeń, którym nadaje się status polskiego związku sportowego, należy zauważyć (nie oceniając celu wprowadzenia takiego rozwiązania), że zaproponowana regulacja jest wadliwa systemowo i wprowadza nierówność podmiotów wobec prawa, dlatego budzi poważne wątpliwości co do zgodności z Konstytucją".

Taka ocena regulacji art. 10 a ustawy o kulturze fizycznej powoduje, iż może on zostać zakwestionowany przed podpisaniem przez Prezydenta i skierowany do Trybunał Konstytucyjnego. Jeżeli jednak Prezydent okaże się "przyjacielem polskiego lotnictwa" i nie sprzeciwi się takiemu przepisowi, wówczas przepis ten zapewne zostanie zakwestionowany skargą konstytucyjną wówczas, gdy powstanie organizacja sportowa, która działać będzie w dziedzinie sportów lotniczych (a więc konkurencyjna wobec AP), której sąd rejestrowy odmówi przyznania statusu polskiego związku sportów lotniczych (powołując się właśnie na art. 10 a znowelizowanej ustawy o kulturze fizycznej).

Konieczność dokonania zmian w statucie AP, wymaganych przez przepisy ustawy o kulturze fizycznej.

Przykładowo wymienić tu można choćby konieczność wprowadzenia statutowego zapisu, iż AP, w dziedzinie sportów lotniczych, realizuje zadania polskiego związku sportowego [4] , czy szczegółowe uregulowanie zadań związku sportowego i sposobów ich realizacji, jak i zasad organizacji i współzawodnictwa w sportach lotniczych. Ponadto zmieniony statut podlega obowiązkowemu zatwierdzeniu (podobnie jak każda jego kolejna zmiana) przez Prezesa Polskiej Konfederacji Sportu. Konieczne jest także udzielenie przez Prezesa PKS zezwolenia na działanie jako związek sportowy, gdyż bez takiego zezwolenia sąd rejestrowy odmówi zarejestrowania nowego statusu organizacji (por. art. 10a ust 2 znowelizowanej ustawy o kulturze fizycznej).

Utrzymanie dotychczasowego statusu aeroklubów regionalnych.

Ponadto pamiętać należy, iż nawet wprowadzenie tak zmiany ustawy, jak i postanowień statutowych, skutkujących uzyskaniem przez AP statusu polskiego związku sportów lotniczych nie zmieni zasadniczo sytuacji aeroklubów regionalnych, które nie mogą być uznane za kluby sportowe w rozumieniu ustawy o kulturze fizycznej, gdyż nie są stowarzyszeniami kultury fizycznej. Tak więc nadal nie będzie możliwe uznanie, iż działalność sportowa aeroklubów regionalnych jest działalnością w pełni zgodną z przepisami ustawy o kulturze fizycznej, co przekładać się będzie nie tylko na trudności natury formalno-organizacyjnej, ale będzie utrudniało aeroklubom korzystanie z pomocy przeznaczanej na funkcjonowanie klubów sportowych (np. przez samorządy).

Status innych organizacji lotniczych (np. ZPS).

Zgodnie z ustawą o kulturze fizycznej w danej dyscyplinie lub dziedzinie sportu może działać tylko jeden polski związek sportowy. Skoro więc zgodnie z nową regulacją status pzs ma przysługiwać ogólnopolskiemu stowarzyszeniu działającemu w dziedzinie sportów lotniczych, to pojawiają się dwa zagadnienia.

Pierwsze, to pytanie czy nie ma w chwili obecnej innego niż AP ogólnopolskiego stowarzyszenia działającego w dziedzinie sportów lotniczych. Wydaje się że takiego stowarzyszenia nie ma, gdyż tylko AP działa w dziedzinie szeroko rozumianych sportów lotniczych, w skład której to dziedziny wchodzą rozmaite dyscypliny [5] .

Zagadnienie drugie to ew. relacje AP, działającego jako polski związek sportowy w dziedzinie sportów lotniczych z innymi organizacjami, działającymi jako związki sportowe w poszczególnych dyscyplinach (np. ZPS).

Podsumowanie

Powyższe uwagi uprawniają więc do stwierdzenia, iż zamiast wprowadzania nie do końca przemyślanych zmian ustawowych (które zapewne niedługo stworzą wiele problemów natury praktycznej), rozwiązaniem korzystniejszym byłaby zmiana struktury AP, aby w ostatecznym wyniku była dostosowana do wymogów ustawy o kulturze fizycznej. Docelowo musiałaby ona wyglądać mniej więcej następująco:

1.Aerokluby Regionalne - działające jako stowarzyszenia kultury fizycznej.
2.Związki Sportowe - zrzeszające inne niż aerokluby organizacje lotnicze.
3.Aeroklub Polski - jako polski związek sportów lotniczych zrzeszający aerokluby oraz związki sportowe.

Niezależnie jednak od tego, jaka struktura AP zostanie wybrana na najbliższym zjeździe AP konieczne wydaje się współpraca z Polską Konfederacją Sportu lub zaangażowanie specjalistów od prawa sportowego, aby przygotowany został projekt zmian statutowych uwzględniających konieczność dostosowania AP do pełnienia funkcji polskiego związku sportów lotniczych. Bez tych zmian, jak i bez ich zatwierdzenia przez Prezesa Polskiej Konfederacji Sportu, ustawowe rozwiązanie przewidziane w art. 10 a ustawy o kulturze fizycznej pozostanie dla AP przepisem martwym.

II. Aeroklub Polski jako stowarzyszenie lub związek stowarzyszeń.

Forma prawna, w jakiej obecnie działa Aeroklub Polski jest wykorzystaniem ustawowej "szansy", jaką stworzono w roku 1990 nowelizując przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach. Dodano wówczas (głównie na skutek żądań organizacji studenckich) ust 1a do art. 17, przewidujący możliwość uzyskania osobowości prawnej przez terenową jednostkę stowarzyszenia. Jedynym warunkiem było wprowadzenie odpowiedniego postanowienia do statutu.

Taką też drogę obrał Aeroklub Polski, wprowadzając nowe brzmienie art. 27.1. statutu, zgodnie z którym aerokluby regionalne mogą posiadać osobowość prawną. Aerokluby regionalne dokonały zaś odpowiednich wpisów w rejestrach sądowych i taką osobowość rzeczywiście uzyskały. Na marginesie można dodać, iż praktyka sądów rejestrowych ewoluuje w stronę uznania jednostek terenowych za quasi-stowarzyszenia [6] .

Owa podwójna osobowość prawna, usankcjonowana w 2002 r. podziałem majątku AP, jest jednak rozwiązaniem dalekim od doskonałości. Od dłuższego już czasu zresztą przedstawiciele nauki i praktyki zajmujący się prawem o stowarzyszeniach postulowali zniesienie ustawowej konstrukcji "podwójnej osobowości prawnej". Pisano m.in. iż rozwiązanie to kłóci się z wszelkimi regułami działania osób prawnych [7] . Pomijając jednak zagadnienia natury konstrukcyjnej i teoretycznej, konieczne wydaje się zwrócenie uwagi na praktyczne konsekwencje utrzymywania takiej struktury (AP jako jedno stowarzyszenie, posiadające oddziały mające osobowość prawną):

Zmiany statutowe i rejestracja.

Wymienić tu można problemy związane z rejestracją zmian statutowych (wystarczy w KRS w Warszawie, czy konieczne jest także we wszystkich KRS-ach właściwych dla aeroklubów regionalnych), czy przypomnieć, że wszelkie zmiany statutowe wprowadza Zjazd Krajowy. Zmiany takie nie mogą uwzględnić odrębności każdego aeroklubu, a czasem nawet mogą być sprzeczne z interesami konkretnego aeroklubu.

Odpowiedzialność za zobowiązania finansowe.

Brak w obowiązujących przepisach jednoznacznego rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności "centrali" (stowarzyszenia) za zobowiązania jednostek terenowych (aeroklubów regionalnych). Co prawda przyjęcie ustawowego rozwiązania, iż jednostka ma własną osobowość prawną, przemawia za uznaniem, że AP nie odpowiada za zobowiązania aeroklubów regionalnych, ale lakoniczność i nieprecyzyjność ustawy Prawo o stowarzyszeniach nie wyklucza przyjęcia poglądu odmiennego. Wyrazem tej dwuznaczności jest poselski projekt zmian ustawy Prawo o stowarzyszeniach [8] i proponowany przez posłów ust 2 art. 17, który "ma na celu jednoznaczne wskazanie, że stowarzyszenie odpowiada za zobowiązania tylko tych terenowych jednostek stowarzyszenia, które nie uzyskały osobowości prawnej" (z uzasadnienia projektu). Jednak słaby stan zaawansowania prac legislacyjnych, w powiązaniu z sytuacją polityczną prowadzi do wniosku, że w/w projekt raczej nie doczeka się szybkiej realizacji.

Pozostanie więc niepewność co do tego, czy nie pojawi się orzeczenie sądowe dopuszczające odpowiedzialność stowarzyszenia za zobowiązania jego jednostki terenowej, choćby posiadała ona osobowość prawną. Skutek takiego poglądu proponuje sobie wyobrazić na przykładzie Aeroklubu Grudziądzkiego, którego majątek nie wystarcza na zaspokojenie roszczeń odszkodowawczych za katastrofę lotniczą.

O ile w kwestii odpowiedzialności AP za zobowiązania jednostek terenowych nie można wykluczyć, iż odpowiedzialność taką można wywieść w drodze "odpowiedniej" interpretacji przepisów, o tyle relacja AP a aerokluby regionalne w sytuacji ogłoszenia upadłości AP jest jasna. Za ugruntowany można przyjąć pogląd dr J. Brola, zaprezentowany w komentarzu do Prawa o stowarzyszeniach [9] , zgodnie z którym "upadłość stowarzyszenia ... z natury rzeczy musi objąć całe stowarzyszenie, także oddziały posiadające osobowość prawną. Oddział jako osoba prawna nie ma zdolności do samodzielnego prowadzenia działalności statutowej".

Gdyby się więc okazało, że AP utracił płynność finansową, i zostanie zgłoszony wniosek o ogłoszenie upadłości AP, to powstanie realne zagrożenie dla aeroklubów regionalnych. Jeśli bowiem zostałaby ogłoszona upadłość stowarzyszenia Aeroklub Polski, upadłość ta obejmie także wszystkie aerokluby regionalne, jako jego oddziały terenowe. Majątek tych aeroklubów z mocy prawa stanie się zaś składnikiem masy upadłościowej AP.

Zamiast podsumowania rodzi się pytanie, jak dokonać zmiany struktury AP w sytuacji, gdy obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości przekształcania stowarzyszeń?

 

Po pierwsze wydaje się, że najbardziej korzystne byłoby doprowadzenie do zmiany w ustawie prawo o stowarzyszeniach, dopuszczającej przekształcenie jednostki terenowej w samodzielne stowarzyszenie. Dla realizacji tego celu wykorzystać można by było sygnalizowane już wcześniej poglądy, jakie prezentowane są od dłuższego czasu przez specjalistów z zakresu prawa stowarzyszeń (konieczność eliminacji ustawowego rozwiązania "podwójnej osobowości prawnej"), jak i praktykę sądową. Przygotowanie projektu nowelizacji należałoby jednak poprzedzić opiniami specjalistów, konsultacjami innymi organizacjami o podobnej strukturze, jak i "lobbowaniem" na rzecz takich zmian w gremiach ustawodawczych czy rządowych. Ustawowe rozwiązanie dopuszczające możliwość przekształcenia jednostki terenowej w samodzielne stowarzyszenie, zapewniające ustawowe następstwo prawne znakomicie rozwiązałoby kwestie majątkowe, a także w sposób najpełniejszy zabezpieczyłoby także interesy osób trzecich (np. wierzycieli aeroklubów regionalnych).

 

Gdyby nie doszło do zmian ustawodawczych, umożliwiających przekształcenie, wówczas pozostaje droga dosyć skomplikowanych i długotrwałych procesów "oddolnych", które w skrócie można przedstawić następująco:

a. osoby - członkowie aeroklubów regionalnych - zakładają i rejestrują nowe stowarzyszenia (najlepiej w formie stowarzyszenia sportowego),
b. walne zgromadzenie aeroklubu regionalnego podejmuje uchwałę o likwidacji i przekazaniu majątku na rzecz nowo powołanego stowarzyszenia (wymagało by to wykreślenia z art. 43.2 statutu AP słowa "rozwiązania"),
c. zarząd przeprowadza likwidację aeroklubu wg zasad określonych w prawie o stowarzyszeniach (ogłasza, spłaca wierzycieli, ściga dłużników),
d. majątek pozostały po likwidacji aeroklubu regionalnego przekazuje się nowym stowarzyszeniom sportów lotniczych (nieruchomości, sprzęt),
e. wykreśla się z rejestru dot. aeroklub regionalny,
f. nowe stowarzyszenie dokonuje niezbędnych formalności (wpisuje sprzęt do rejestru, nieruchomości do ksiąg wieczystych, przygotowuje i składa wnioski o certyfikaty do ULC, zatrudnia pracowników, etc.).

Przygotowanie i przeprowadzenie takiej procedury jest jednak zadaniem tak skomplikowanym od strony prawnej, jak i organizacyjnej, że konieczna była by współpraca z doświadczoną kancelarią, jak i przeprowadzenie długotrwałych i szczegółowych przygotowań (w grę wchodzą bowiem kwestie prawa cywilnego, handlowego, gospodarczego, administracyjnego, lotniczego, finansowego, prawa pracy, etc.)

 Niezależnie od tego, w jaki sposób doszło by do "wyodrębnienia" się aeroklubów regionalnych w odrębne stowarzyszenia, ostatecznym zadaniem byłoby rozwiązanie samego Aeroklubu Polskiego (już bez aeroklubów regionalnych) i utworzenie na bazie jego majątku nowego związku stowarzyszeń (najlepiej związku sportów lotniczych), czyli federacji samodzielnych i niez ależnych od siebie organizacji lotniczych. Taki nowy Aeroklub Polski - związek sportów lotniczych - z pewnością mógłby sobie wpisać do statutu, iż jest "organizacją społeczną, spadkobiercą pięknych tradycji wielu lotniczych pokoleń Polaków" [10] .

 

Z lotniczym pozdrowieniem

 

Piotr Kasprzyk

przypisy

[1] Tekst jednolity Dz. U. z 2001 r., nr. 81, poz. 889 z późn. zm.

[2] Projekt ustawy - druk nr 3180. Uchwalono w trzecim czytaniu w dniu 18 lutego 2005 r.

[3] Stanowisko rządu wobec komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy o kulturze fizycznej - pismo z dnia 11 października 2004 r., druk sejmowy nr 3180.

[4] Na co wskazywano w trakcie prac komisji sejmowej - Stenogram z posiedzenia Komisji Kultury Fizycznej i Sportu (nr 101) z dnia 21.09.2004 r. Podobny zapis znajduje się np. w statucie Polskiego Związku Motorowego.

[5] Dziedziny te to sport balonowy, lotniowy, motolotniowy, paralotniowy, samolotowy, śmigłowcowy, spadochronowy, szybowcowy oraz modelarstwo lotnicze i kosmiczne - por. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 stycznia 2001 r. w sprawie wykazu dyscyplin i dziedzin sportu, w których mogą działać polskie związki sportowe, oraz szczegółowych warunków i trybu udzielania zezwoleń na tworzenie polskich związków sportowych.

[6] Por. np. niepublikowane orzeczenie SN z dnia 24 X 1990, I PZ 111/90 (w: A. Kidyba, Ustawa o fundacjach. Prawo o stowarzyszeniach, Warszawa 1997, s. 71), czy załącznik nr 3 do Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach, nakazujący pod formą stowarzyszeń wpisywać także jednostki terenowe posiadające osobowość prawną.

[7] Por. A. Kidyba, Ustawa o fundacjach. Prawo o stowarzyszeniach, Warszawa 1997, s. 70 czy H. Izdebski Fundacje i stowarzyszenia, Warszawa 1992, s. 54 i n.

[8] Por. poselski projekt ustawy o zmianie ustawy prawo o stowarzyszeniach z dnia 29 lipca 2003 r., druk nr 1882.

[9] J. Brol, Prawo o stowarzyszeniach z komentarzem, Zielona Góra 1994 r., oraz artykuł J. Brola Problem upadłości organizacji społecznych - Monitor Prawniczy z 1995 r., nr 1, s. 4.

[10] Por. preambuła obecnie obowiązującego statutu.